ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ

Η εκτίμησή μας είναι πως αυτή τη στιγμή που οι γείτονες απασχολούνται κυρίως με το Κουρδικό και την συριακή του πτυχή αλλά και δεν έχουν ακόμη ξεπεράσει το εσωτερικό πρόβλημα των γκιουλενιστών, δεν επιθυμούν σύρραξη με τη χώρα μας. Συνεχίζουν όμως την τραμπούκικη τακτική σε βάρος μας που καλά γνωρίζουν και των μικρών βημάτων στις διεκδικήσεις τους, ξέροντας ότι δύσκολα η Αθήνα θα αντιδρούσε με κάτι παραπάνω από φωνές. Κάθε μέρα έχουμε δείγματα αυτής της στάσης που δεν είναι καθόλου καινούργια, κλιμακώνεται όμως με βάση αφενός την ελληνική διστακτικότητα και αφετέρου το παραλήρημα μεγαλείου του Ταγίπ. Αυτά σε ένα περιβάλλον όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει να προσφέρει τίποτε άλλο από (αιχμηρά, έστω) λόγια και το ΝΑΤΟ δια επισήμων χειλέων μιλά για τους δυο συμμάχους που καλούνται «να τα βρούνε»! Παρακολουθώ αντιδράσεις του τελευταίου τριημέρου: το ΥΠΕΞ μας καλεί την Τουρκία να συνετιστεί και να κοιτάξει τα διπλωματικά κιτάπια που ορίζουν τα σύνορα, η ΝΔ ψάχνει αγωνιωδώς – και ανεπιτυχώς – να πει κάτι διαφορετικό, το Πασόκ δια στόματος Λοβέρδου εξορκίζει τις σημαίες θυμίζοντάς μας τα αιγαία άθλα του επί Σημίτη, ενώ ο Σταύρος από το Ποτάμι θεωρεί πως όλα είναι προεκλογικές φούσκες της Άγκυρας (προφανώς κρίνοντας εξ ιδίων). Αλλά και οι απειλές του Καμμένου είναι εξίσου κούφιες^. θα είχαν αποτέλεσμα αν έπειθαν τον αντίπαλο ότι πράγματι τις εννοούμε. Τι είδους απειλές είναι όμως αυτές όταν δεν τολμάς να ρίξεις ούτε ένα μη επανδρωμένο αεροσκάφος που πετά πάνω από το κεφάλι σου; Στο Ισραήλ που εσχάτως πολλοί (επιλεκτικά) αναφέρουν υπάρχει η έκφραση «τρελλός σκύλος», την οποία ισραηλινοί ιθύνοντες αρέσκονταν να χρησιμοποιούν για το κράτος τους: ένας τρελλός σκύλος που ουδείς διανοείται να τον αγγίξει. Αν όμως εσύ δείχνεις ανέκαθεν ότι είσαι ένα κανίς σαλονίσιο, τα γαβγίσματά σου μόνο χαμόγελα προκαλούν.

Κατά τη γνώμη μας ένα θερμό επεισόδιο καταστροφικό, από ηθικής τουλάχιστον απόψεως, για την πλευρά μας μπορεί να αποφευχθεί μόνο αν πάρουμε εμείς μια καλοζυγισμένη πρωτοβουλία και δείξουμε έτσι ότι έχουμε αλλάξει ριζικά. Αυτό μπορεί να γίνει με έναν τρόπο αποφασιστικό, ξεκάθαρο και ένοπλο (αφήνοντας, φυσικά, τους διαύλους επικοινωνίας ανοιχτούς για μιαν άμεση διευθέτηση). Την μεθόδευση θα μπορούσε να την κάνει μια επαρκής ηγεσία που θα έχει καθαρή εικόνα του πεδίου και των δυνατοτήτων. Κανένα πρόβλημα δεν λύνεται από μόνο του, όπως θα έπρεπε να έχει οδυνηρά διαπιστώσει το ας πούμε πολιτικό μας προσωπικό σε Μακεδονικό, Κυπριακό κτλ. Θυμίζουμε ότι είμαστε η μόνη χώρα του κόσμου που δεν έχει επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 μίλια αλλά ταυτόχρονα δεν τολμάμε να τα επεκτείνουμε ούτε και στα 10, πράγμα που θα εκλογίκευε τη στάση μας σχετικά με τον εναέριο χώρο, θα απέφευγε το casus belli των 12 μιλίων, θα μας προσέφερε μέγα μέρος των διεθνών σήμερα υδάτων του Αιγαίου και θα εύρισκε ερείσματα εντός του ΝΑΤΟ. Εφόσον η Τουρκία βλέπει γκρίζα τα σύνορα στο Αιγαίο, εμείς καλούμαστε να της τα ξεκαθαρίσουμε εμπράκτως, ίσως βάφοντάς τα κόκκινα. Αλλιώς υπάρχει και η νομική οδός προς το Διεθνές Δικαστήριο, με όλα τα υπέρ και τα κατά της (ο λόγος στους ειδικούς). Πάντως δεν είναι εποχή για νεκροφανείς οργανισμούς, σαν κι αυτόν που φέρει την ταμπέλα «ελληνικό κράτος». Αν η εθνική μας κατρακύλα των τελευταίων δεκαετιών συνεχιστεί, τα πολύ χειρότερα θα τα βρούμε σύντομα μπροστά μας.

 Αποτελέσματα Διεθνούς Συνεδρίου (Βόλος, 21-23/10/2004)

Οι εργασίες του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου με θέμα “Αιγαιακός χώρος και Μαύρη Θάλασσα: από την αργοναυτική εκστρατεία στην παρευξείνια συνεργασία”, που οργανώθηκε με πρωτοβουλία του Δήμου Βόλου και του Δημοτικού Κέντρου Ιστορίας και Τεκμηρίωσης Βόλου (ΔΗ.ΚΙ), και με την επιστημονική στήριξη της ΙΓ’ ΕΠΚΑ και του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας φτάνουν στο τέλος τους.

Σκοπός του Συνεδρίου ήταν να αποτελέσει άλλη μια ουσιαστική συμβολή στην έρευνα των επαφών της Ελλάδας με το χώρο της Μαύρης Θάλασσας, που τα τελευταία χρόνια γνωρίζει ιδιαίτερα εντατική έρευνα και μελέτη -ισοζυγίζοντας το επιστημονικό ενδιαφέρον που για πολλούς αιώνες μονοπωλούσε κυρίως η Δυτική λεκάνη της Μεσογείου-. Μας απασχόλησε, ειδικότερα, η επιστημονική τεκμηρίωση των διαχρονικών σχέσεων των κατοίκων του Αιγαιακού χώρου, και πιο συγκεκριμένα του Ελλαδικού χώρου, με την περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, από την προϊστορία έως τις ημέρες μας. Έτσι, ουσιαστικές ήταν οι συμβολές των συναδέλφων στην κατανόηση των θεσμών, των οικονομικών σχέσεων, της κοινωνικοπολιτικής οργάνωσης και της πολιτιστικής ταυτότητας του χώρου, με κύριο άξονα τις σχέσεις με τον Ελλαδικό χώρο και τον πολιτισμό.

Κατά την πρώτη μέρα του Συνεδρίου, που ήταν αφιερωμένη στις σχέσεις που αναπτύχθηκαν μεταξύ Αιγαίου και Μαύρης Θάλασσας κατά την αρχαιότητα, μας απασχόλησαν κυρίως: α) ο χρόνος της διείσδυσης των κατοίκων του Αιγαιακού χώρου στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, καθώς και το ιστορικό υπόβαθρο της μυθολογικής διήγησης, με σημείο αναφοράς τα πρόσφατα αρχαιολογικά ευρήματα και β) η εικόνα των ελληνικών εμπορίων και “αποικιών”, και οι σχέσεις τους (εμπόριο, πολιτικοί και κοινωνικοί θεσμοί, λατρείες) με την ηπειρωτική Ελλάδα (Αθήνα) και το Αιγαίο κατά τους αρχαϊκούς, κλασσικούς αλλά και ελληνιστικούς χρόνους, αλλά και γ) η παραγωγή και διάδοσης της ελληνικής κεραμικής στο χώρο του Ευξείνου Πόντου.

Παίρνοντας την πρώτη περίπτωση, δηλαδή τις σχέσεις Αιγαίου-Μαύρης Θάλασσας κατά τους Προϊστορικούς χρόνους, υποστηρίχθηκε -από τον καθηγητή κ. Ντούμα- η πρωιμότητα αυτών των επαφών, οι οποίες θα πρέπει να αναζητηθούν στις αρχές της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, και ίσως και νωρίτερα στην 4η χιλιετία με βάση ενδιαφέροντα αρχαιολογικά δεδομένα για τα Spondylus Genderopus, και τις μεταλλευτικές δραστηριότητες, την εισαγωγή της καλλιέργειας της αμπέλου και της “ροιάς” (ροδιά) από το χώρο της Μαύρης Θάλασσας. Προς αυτή την κατεύθυνση κινήθηκε και η ανακοίνωση της ομιλούσας, η οποία έθεσε ξανά στο προσκήνιο το πάντα επίκαιρο θέμα μιας υποθετικής διείσδυσης των Μυκηναίων στον Εύξεινο Πόντο κατά την ύστερη Εποχή του Χαλκού, προσεγγίζοντας τα ευρήματα που δείχνουν μεταλλουργική δραστηριότητα στη μυκηναϊκή πόλη της Ιωλκού και θέτοντας το ερώτημα μιας ενδεχόμενης αναζήτησης πρώτων υλών -κυρίως χρυσού- στην περιοχή της Κολχίδας. Το ιστορικό υπόβαθρο του μύθου της αργοναυτικής εκστρατείας τέθηκε πάλι στο κέντρο της προσοχής των συνέδρων, και όπως υποστηρίχθηκε ομόφωνα, αν και υπάρχουν κάποια ίχνη Αιγαιακής παρουσίας στο χώρο της Μαύρης Θάλασσας κατά την ΥΕΧ, και αν και υποψιαζόμαστε -παρά την έλλειψη οικισμών- κάποια εμπορική δραστηριότητα ωστόσο δεν θα πρέπει ο χρόνος της μυθικής διήγησης που αποτελεί προϊόν κυρίως λογοτεχνικής επεξεργασίας δε θα πρέπει να συγχέεται με το χρόνο διεξαγωγής των ιστορικών γεγονότων.

Αντιστρόφως με την πρώτη προσέγγιση που μελετά την επίδραση του χώρου του Εύξεινου Πόντου στο Αιγαίο, η επόμενη ανακοίνωση αφορούσε την επίδραση του ελληνικού στοιχείου στο χώρο της Κολχίδας, πριν από τον κύριο αποικισμό των Ελλήνων, η οποία υποστηρίχθηκε από τον καθηγητή Vakhtang Licheli και το Δρ. Revaz Papuashvili, μετά από τη μελέτη μιας σειράς ταφικών συνόλων από Κολχικά νεκροταφεία που ξεκινούν από τη β΄ χιλιετία και φτάνουν μέχρι και τον 8ο αι. π.Χ., που τα οποία δείχνουν ότι μέρος της τοπικής παραγωγής κεραμικής είχε εμφανώς επηρεαστεί από Αιγαιακά πρότυπα.

Εξετάζοντας στη συνέχεια την εικόνα των ελληνικών οικισμών των ιστορικών χρόνων στη Μαύρη Θάλασσα, προτάθηκαν κατ’ αρχήν βασικοί λόγοι που υποκίνησαν την ίδρυση τους κατά τη διάρκεια των αρχαϊκών χρόνων. Ο Δρ. Alan Greaves, αν και ανέφερε το εμπόριο ως βασική αιτία μαζικού αποικισμού, ωστόσο τόνισε ιδιαίτερα τους δημογραφικούς λόγους που μαζί με έλλειψη γης και προϊόντων διατροφής οδήγησαν στην ανάγκη αναζήτησης μιας νέας πατρίδας. Επισημάνθηκε δε και ο ρόλος της θρησκείας, και ιδιαίτερα των μαντείων, στη διακίνηση των πληθυσμών και την κατανομή των “αποικιών”.

Ο χρόνος ίδρυσης των περισσότερων αποικιών τοποθετήθηκε στον 7ο και 6ο π.Χ. αιώνα, και εξετάστηκαν βασικές αλλαγές της πολιτισμικής τους ταυτότητας στο πέρασμα των αιώνων. Ειδικότερα, ο καθηγητής κ. G. Tsetskhladze εντόπισε σε βασικές ρυμοτομικές και αρχιτεκτονικές αλλαγές που σημειώθηκαν στις ελληνικές αποικίες της Μαύρης Θάλασσας στα τέλη του 6ου και στις αρχές του 5ου π.Χ. αι., και την υιοθέτηση χαρακτηριστικών των ελληνικών πόλεως (αγορά, τέμενος, οχύρωση). Οι αλλαγές συνδέθηκαν ιστορικά με την έλευση των Αθηναίων στη Μαύρη Θάλασσα το 480/470 π.Χ.

Η εικόνα της πολύπλευρης διακίνησης προϊόντων, και κυρίως του κρασιού, μέσω οικισμών που βρίσκονται στο σταυροδρόμι των εμπορικών δρόμων μεταξύ Αιγαίου και Μαύρης Θάλασσας κατά την κλασική εποχή και το πορτραίτο μιας συγκεκριμένης αποικίας εικονογραφήθηκε παραστατικά από τον καθηγητή Jan Bouzek και τη Δρ. Domaradkza, με το παράδειγμα του Εμπορίου Πίστιρος που βρίσκεται στον ποταμό Έβρο, το οποίο αποτέλεσε βασικό σταθμό της διακίνησης των θασίτικων προϊόντων στο χώρο της Μ. Θάλασσας. Στη συνέχεια τα πλούσια ευρήματα του 5ου και 4ου π.Χ. αιώνα π.Χ. από τάφους μιας ελληνικής αποικίας, του Pichvnari, στην περιοχή της Κολχίδας παρουσιάστηκαν από τον καθηγητή Michael Vickers και το Δρ. Amiran Kakhidze. Ενδιαφέρουσα ήταν η συνύπαρξη κολχικής, αλλά και ελληνικής κεραμικής από τα μέσα του 5ου π.Χ. αι.

Σε γενικότερο πλαίσιο, η διάδοση της Ελληνικής κεραμικής στο χώρο της Μαύρης Θάλασσας κατά τους Κλασσικούς και Ελληνιστικούς χρόνους απασχόλησε ιδιαίτερα τους ομιλητές αυτού του συνεδρίου. Ο Δρ. Δημήτρης Παλαιοθόδωρος μας παρουσίασε, μέσω μιας πλούσιας σειράς παραδειγμάτων, τη διάδοση της Αττικής ερυθρόμορφης κεραμικής στη Μ. Θάλασσα, εικονογραφώντας την προσπάθεια των Αθηναίων εικονογράφων να διεισδύσουν στις τοπικές αγορές, με θέματα αγαπητά στην Αττική. Με την εισαγωγή της αττικής κεραμικής στον 6ο και 5ο π.Χ. αι., που βρέθηκε ειδικότερα στη χερσόνησο Ταμάν της Νότιας Ρωσίας ασχολήθηκε η Δρ. Catherine Morgan, επισημαίνοντας ότι γύρω στο 480 π.Χ. (χρονιά που επίσης αναφέρθηκε με αφορμή τις αρχιτεκτονικές και ρυμοτομικές αλλαγές που παρατηρήθηκαν σε οικισμούς του Πόντου) παρατηρείται κορύφωση των εισαγωγών. Παρατηρήθηκε δε η αδυναμία του τοπικού πηλού να κατασκευάσει ωραία μελανόμορφα αγγεία. Συμπληρώνοντας τις μελέτες της διασποράς των ελληνικών αγγείων, ο καθηγητής Mikhail Treister παρουσίασε δείγματα από μια συγκεκριμένη ομάδα χάλκινων αγγείων του 4ου π.Χ. αιώνα που εντοπίστηκαν στη Βόρεια περιοχή του Πόντου.

Επεκτείνοντας τον ορίζοντα των ελληνικών επιδράσεων στο χώρο του Εύξεινου Πόντου, η λέκτορας Ιφιγένεια Λεβέντη παρουσίασε ένα ελευσινιακό ανάγλυφο από το Παντικάπαιον, που αποδεικνύει την εισαγωγή ελληνικών λατρευτικών στοιχείων στις αποικίες της περιοχής, υποστηρίζοντας ένα σημαντικό γεγονός που υποδεικνύει τη συγχώνευση των εισηγμένων στοιχείων: αποδέκτες αποτέλεσαν όχι μόνο οι Έλληνες κάτοικοι των ελληνικών αποικιών αλλά και η elite του ντόπιου πληθυσμού.

Τέλος, μια άλλη ομάδα αγγείων που κατασκευάζονταν από εργαστήρια του ελλαδικού χώρου, και πιο συγκεκριμένα αμφορείς για μεταφορά κρασιού και γάρου ψαριών, και η διακίνησή τους στο Αιγαίο και στη Μαύρη Θάλασσα, απασχόλησε τον καθηγητή Yvon Garlan, που παρουσίασε σύνολα που βρέθηκαν σε οικισμούς του Εύξεινου πόντου μέσα από μια ενδιαφέρουσα μεθοδολογικά ανακοίνωση. Το θέμα αυτό, αλλά και η διακίνηση του οίνου -που φαίνεται να αποτελεί μια από σημαντικότερες αν όχι ίσως τη σημαντικότερη διαχρονική εμπορική ανταλλαγή- από τις Β. Σποράδες (Πεπάρηθο και Ίκο) προς τον Εύξεινο Πόντο παρουσίασε η Δρ. Αργυρούλα Ιντζεσίλογλου. Η συγγραφέας τόνισε για ακόμη μια φορά την επίδραση των κοινωνικό-πολιτικών δεδομένων της Αττικής (β΄ αθηναϊκή συμμαχία) στα ντόπια εργαστήρια παραγωγής, συνδυάζοντας σύγχρονα αρχαιολογικά ευρήματα και μαρτυρίες των αρχαίων γραπτών πηγών.

Θεωρούμε ότι οι εργασίες της πρώτης μέρας του συνεδρίου, που συνοψίστηκαν παραπάνω, κατάφεραν να θέσουν και να αναπτύξουν βασικά ερωτήματα που απασχολούν την έρευνα που ασχολείται με τις αλληλεπιδράσεις Αιγαιακού χώρου και Μαύρης Θάλασσας, όπως οι λόγοι που οδήγησαν στην ίδρυση συγκεκριμένων αποικιών, ο χαρακτήρας της παρουσίας πρώιμης εισηγμένης κεραμικής στο χώρο της Μαύρης Θάλασσας και αν αυτός συνδέεται ή όχι με εγκατάσταση Ελλήνων, βασικές αλλαγές της οικονομικής και κοινωνικής ταυτότητας των αποικιών με βάση τα πολιτικά δρώμενα του ελλαδικού χώρου, η διακίνηση συγκεκριμένων προϊόντων (οίνος) και ιδεών (λατρείες), και οι σχέσεις ελληνικού και ντόπιου πληθυσμού.